امنیت غذایی شهرها روی پشتبامهاست
کشاورزی شهری بهویژه در قالب مزارع و گلخانههای بام، یکی از مهمترین راهکارهای تأمین غذای تازه و پایدار در کلانشهرهای جهان است. بعضی از کشورها نظیر کانادا با تکیه بر فناوری و حمایتهای دولتی کشاورزی بام را به زیرساختی حیاتی برای امنیت غذایی، کاهش مصرف انرژی و توسعه اقتصادی پایدار تبدیل کردهاند.
Admin1
در سالهای اخیر، کشاورزی شهری بهویژه در قالب کشت و تولید محصولات غذایی روی بام ساختمانها، به یکی از شاخصترین نمودهای تحول در نظام غذایی شهرهای بزرگ جهان تبدیل شده است. در این میان تمام، قاره آمریکا توانسته است جایگاه خود را بهعنوان پیشتاز این حوزه تثبیت کند که حاصل سرمایهگذاریهای کلان اقتصادی، نوآوری فناورانه، سیاستگذاری شهری و تغییر نگرش شهروندان نسبت به تولید غذاست.
ایالات متحده آمریکا و کانادا، دو بازیگر اصلی این قاره، کشاورزی بام را از سطح پروژههای کوچک و نمادین فراتر برده و آن را به بخشی از زنجیره واقعی تأمین غذا در شهرهای بزرگ تبدیل کردهاند. در حال حاضر، بام ساختمانها در بسیاری از شهرهای این منطقه دیگر فضایی بیاستفاده نیست، بلکه به زمینهایی زنده برای تولید سبزی، صیفیجات و حتی بعضی میوهها بدل شده است.
در ایالات متحده، کشاورزی روی بام بهشکلی رشد کرده است که بهروشنی میتوان آن را یک صنعت شهری نوظهور دانست. شهرهایی همچون نیویورک، شیکاگو، بوستون و لسآنجلس در خط مقدم این تحول قرار دارند. در این شهرها، بام کارخانهها، انبارها و مجتمعهای تجاری به مزارعی تبدیل شدهاند که محصولات آنها بهطور مستقیم وارد بازار مصرف میشود. سانفرانسیسکو با تمرکز بر نوآوریهای محیطزیستی و حمایت از استارتاپهای کشاورزی پایدار، یکی از شهرهای پیشرو در کشاورزی بام است. این شهر با تصویب قوانین سختگیرانه در زمینه انرژی و محیط زیست، صاحبان ساختمانها را به ایجاد بامهای سبز و گلخانههای شهری ملزم کرده است.
آنچه مدل آمریکایی را متمایز میکند، پیوند عمیق میان کشاورزی بام و اقتصاد شهری است. بسیاری از این مزارع با سرمایهگذاری بخش خصوصی راهاندازی شدهاند و از ابتدا با هدف سودآوری و پایداری اقتصادی طراحی شدهاند. محصولات تولیدی اغلب به رستورانها، فروشگاههای محلی و شبکههای توزیع غذای تازه فروخته میشوند و همین مسئله موجب شده است کشاورزی روی بام در آمریکا وابسته به یارانههای دولتی باقی نماند.
در شمال قاره، کانادا الگویی متفاوت اما به همان اندازه موفق از کشاورزی روی بام ارائه داده است. این کشور با وجود زمستانهای طولانی و دمای پایین، نشان داده است که اقلیم سرد مانعی برای کشاورزی شهری نیست. شهر مونترال بهعنوان نماد این رویکرد شناخته میشود که میزبان بعضی از بزرگترین گلخانههای بامی تجاری در جهان است.
در کانادا، تمرکز اصلی بر گلخانههای پیشرفته روی بام است. این گلخانهها با استفاده از فناوری کنترل اقلیم، امکان تولید محصولات تازه در تمام طول سال را فراهم میکنند تا شهروندان حتی در سردترین ماههای زمستان نیز به سبزیجات محلی و تازه دسترسی داشته باشند.
کانادا و ایالات متحده از پیشگامان استفاده از فناوریهای نوین در کشاورزی بام به شمار میروند. سیستمهای هیدروپونیک، کنترل هوشمند دما و نور و استفاده از داده برای مدیریت مصرف آب و انرژی، بهطور گسترده در مزارع بامی این مناطق به کار گرفته میشود. این فناوریها امکان تولید بالا در فضای محدود را فراهم میکنند و ریسکهای ناشی از شرایط آبوهوایی را به حداقل میرسانند. در کنار این نوآوریها، قوانین شهری در بسیاری از ایالتها با این نوع کشاورزی سازگار شدهاند؛ وضع قوانین، تسهیل صدور مجوز، اصلاح مقررات ساختمانی و حمایت از پروژههای سبز، فضایی ایجاد کرده است که کشاورزی روی بام بتواند بدون موانع جدی رشد کند.
کشاورزی بام در کانادا به تولید غذا محدود نمیشود، بلکه بخشی از راهبردهای کلان زیستمحیطی این کشور است. بسیاری از این پروژهها با هدف کاهش ردپای کربن، بهینهسازی مصرف انرژی و استفاده مجدد از گرمای ساختمانها طراحی شدهاند. به این ترتیب، گلخانههای بامی نهتنها مصرفکننده انرژی نیستند، بلکه به بهبود بهرهوری انرژی ساختمان کمک میکنند. نزدیکی محل تولید به مصرف موجب کاهش چشمگیر حملونقل مواد غذایی شده است و این مسئله از نظر اقتصادی و زیستمحیطی اهمیت بالایی دارد. کانادا از این طریق توانسته کشاورزی روی بام را به نمونهای موفق از توسعه پایدار شهری تبدیل کند.
تجربه ایالات متحده و کانادا نشان میدهد که کشاورزی روی بام یک ایده حاشیهای یا نمادین نیست، بلکه پاسخی عملی به چالشهای جدی شهرهای مدرن است. افزایش جمعیت شهری، ناپایداری زنجیرههای تأمین جهانی و بحرانهای اقلیمی، عواملی هستند که اهمیت این نوع کشاورزی را دوچندان کردهاند.
شیکاگو
شیکاگو یکی از نخستین شهرهای ایالات متحده است که بهطور جدی به توسعه بامهای سبز و کشاورزی شهری پرداخت و امروز بهعنوان یکی از الگوهای موفق در این حوزه شناخته میشود. این شهر با اجرای سیاستهای حمایتی و ارائه مشوقهای مالیاتی، صاحبان ساختمانها را به ایجاد بامهای سبز ترغیب کرده و نتیجه آن، شکلگیری صدها پروژه کوچک و بزرگ در سطح شهر بوده است. پروژههای بزرگ همچون «مزارع شهری شیکاگو» و گلخانههای بام در ساختمانهای صنعتی قدیمی، نقش مهمی در کاهش اثر جزیره حرارتی شهری ایفا کردهاند.
بر اساس گزارشهای رسمی، تا سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۰۰ بام سبز فعال در شیکاگو وجود دارد که بخشی از آنها به کشاورزی اختصاص یافتهاند. این بامها سالانه نزدیک به ۵۰ هزار پوند سبزیجات تازه تولید میکنند و به تأمین غذای محلی و کاهش وابستگی به واردات کمک میکنند.
یکی از پروژههای شاخص در شیکاگو، گلخانههای بام در ساختمانهای صنعتی قدیمی است که با استفاده از فناوری هیدروپونیک و سیستمهای بازیافت آب، علاوه بر افزایش سرعت رشد و کیفیت محصول، مصرف آب را تا حدود ۹۰ درصد نسبت به کشاورزی سنتی کاهش میدهد. این پروژهها علاوه بر تولید غذا، نقش مهمی در کاهش اثر جزیره حرارتی شهری ایفا کردهاند؛ دمای سطحی در اطراف این بامها تا چهار درجه سانتیگراد کمتر از مناطق مشابه بدون پوشش سبز گزارش شده است. این بامها با جذب آب باران و کاهش رواناب، فشار بر شبکه فاضلاب شهری را کاهش دادهاند.
کشاورزی بام در شیکاگو به بستری برای آموزش و توانمندسازی جوامع محلی تبدیل شده است. مدارس و دانشگاهها با این پروژهها همکاری میکنند و دانشجویان میتوانند تجربه عملی در زمینه کشاورزی پایدار کسب کنند. بسیاری از این مزارع بهصورت تعاونی اداره میشوند و درآمد حاصل از فروش محصولات به جامعه محلی بازمیگردد. طبق آمار، بیش از ۳۰۰ فرصت شغلی مستقیم در این حوزه ایجاد شده است که بخش قابلتوجهی از آنها به جوانان و مهاجران اختصاص دارد.
نیویورک
نیویورک بهعنوان یکی از متراکمترین کلانشهرهای جهان، پیشگام کشاورزی بام در مقیاس صنعتی است. پروژه «گاتهام گرینز» که نخستین بار در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، اکنون شبکهای گسترده از گلخانههای هیدروپونیک روی پشتبامهای شهر ایجاد کرده است. این گلخانهها با استفاده از فناوریهای پیشرفته، سالانه صدها تن سبزیجات تازه همچون کاهو، ریحان و گوجهفرنگی تولید میکنند که بهطور مستقیم به سوپرمارکتها، رستورانها و مصرفکنندگان شهری عرضه میشوند. مزیت اصلی این پروژه، کاهش وابستگی به واردات مواد غذایی و کوتاه کردن زنجیره تأمین است که منجر به کاهش انتشار کربن ناشی از حملونقل میشود.
گلخانههای نیویورک با استفاده از انرژی خورشیدی و سیستمهای بازیافت آب، نمونهای از کشاورزی پایدار در محیطهای شهری هستند. پنلهای خورشیدی که بر فراز سازهها نصب شدهاند، برق مورد نیاز برای روشنایی الایدیها، تهویه و کنترل دما را تأمین میکنند. این رویکرد وابستگی به شبکه برق شهری را کاهش میدهد و انتشار کربن را نیز به میزان قابل توجهی پایین میآورد. ترکیب انرژی خورشیدی با طراحی عایقبندی مناسب و پنجرههای با کارایی بالا موجب شده است مصرف انرژی در این گلخانهها به حداقل برسد و هزینههای عملیاتی کاهش پیدا کند.
از سوی دیگر، مدیریت آب در این گلخانهها نمونهای پیشرفته از بازیافت و استفاده مجدد است. آب باران جمعآوری و ذخیره میشود و پس از عبور از فیلترهای مخصوص، برای آبیاری گیاهان به کار میرود. در بعضی پروژهها پساب تصفیهشده نیز وارد چرخه آبیاری میشود تا هیچ منبعی هدر نرود. این سیستمها علاوه بر کاهش مصرف آب شهری، به کنترل رواناب باران کمک میکنند و فشار بر شبکه فاضلاب نیویورک را کاهش میدهند. نتیجه این طراحی هوشمند، ایجاد چرخهای پایدار است که در آن انرژی و آب بهطور مداوم بازتولید و استفاده میشوند.
گلخانههای بام نیویورک فرصتهای شغلی جدیدی برای جوانان و مهاجران ایجاد کرده و به آموزش جامعه درباره اهمیت تغذیه سالم و کشاورزی پایدار کمک کردهاند. شرکت گاتهام گرینز بهعنوان بزرگترین شبکه گلخانههای بام در نیویورک، بیش از ۷۰۰ کارمند دارد که در بخشهای مختلف تولید، مدیریت منابع، توزیع و آموزش فعالیت میکنند. بخش قابل توجهی از این نیروها جوانان و مهاجرانی هستند که با ورود به این مجموعه، فرصتهای شغلی پایدار و آموزشهای تخصصی در زمینه کشاورزی شهری و پایدار به دست آوردهاند. نیویورک با این ابتکار کشاورزی بام را از یک نوآوری کوچک به زیرساختی حیاتی برای امنیت غذایی شهری تبدیل کرده است.
ونکوور
ونکوور با اجرای آئیننامه محدودیتهای سالانه گازهای گلخانهای و انرژی ساختمانها، کشاورزی بام را به بخشی جداییناپذیر از توسعه شهری تبدیل کرده است. طبق این قانون، ساختمانهای جدید با مساحت بیش از ۲۰ هزار مترمربع موظفاند گلخانههای بام داشته باشند. نتیجه این سیاست، ایجاد بیش از ۵۰ سایت کشاورزی بام تا سال ۲۰۲۵ است که سالانه حدود ۲۰۰ تن سبزیجات تازه تولید میکنند. این گلخانهها نهتنها به امنیت غذایی شهر کمک کردهاند، بلکه با کاهش مصرف انرژی، جذب آب باران و ایجاد اشتغال محلی، به پایداری زیستمحیطی و اقتصادی شهر نیز یاری رساندهاند.
ونکوور با این سیاستگذاری هوشمندانه، نشان داده که چگونه میتوان کشاورزی بام را از یک نوآوری محدود به زیرساختی شهری و اقلیمی تبدیل کرد. این پروژهها به آموزش جامعه درباره اهمیت کشاورزی پایدار و تغذیه سالم کمک کردهاند و فرصتهای شغلی جدیدی برای جوانان و مهاجران ایجاد کردهاند. ونکوور اکنون بهعنوان یکی از پیشگامان جهانی در کشاورزی بام شناخته میشود.
تورنتو
تورنتو یکی از نخستین شهرهای کانادا بود که «آئیننامه بام سبز» را اجرا کرد و ساختمانهای جدید را به داشتن بام سبز ملزم ساخت. این سیاست از سال ۲۰۰۹ آغاز شد و تاکنون بیش از ۱۲۰۰ ساختمان در تورنتو دارای بامهای سبز هستند. کشاورزی بام در تورنتو نهتنها به تولید غذای تازه کمک کرده، بلکه نقش مهمی در کاهش مصرف انرژی و بهبود کیفیت هوا ایفا کرده است. بسیاری از این پروژهها بهصورت تعاونی اداره میشوند و محصولات تولیدی بهطور مستقیم به جامعه محلی عرضه میشوند.
مجموعه دانشگاه متروپولیتن تورنتو (TMU) شامل دو مزرعه بام است که بهعنوان بزرگترین پروژه کشاورزی بام آموزشی در کانادا شناخته میشوند. در این مزارع بیش از ۸۰ نوع محصول از سبزیجاتی همچون کلم و بامیه گرفته تا گیاهان دارویی و گلهای خوراکی کشت میشود. هر فصل حدود ۳۰۰۰ کیلوگرم محصول تازه برداشت میشود و بخشی از آن به جامعه محلی اهدا میشود. مزرعه بام دانشگاه تورنتو که در یکی از ساختمانهای دانشگاه تورنتو قرار دارد، بهطور خاص برای کمک به امنیت غذایی دانشجویان و جامعه محلی طراحی شده است. محصولات برداشتشده به بانکهای غذا و برنامههای تغذیه شهری اهدا میشوند و نقش مهمی در کاهش ناامنی غذایی در شهر دارند
مجتمع فرهنگی و هنری ریچموند ۴۰۱ در مرکز تورنتو دارای باغهای بامی است که علاوه بر تولید گیاهان خوراکی، فضایی برای هنرمندان و جامعه محلی فراهم کرده است. باغهای بام ریچموند ۴۰۱ بیش از ۱۰ هزار فوت مربع فضای سبز را در بر میگیرد و شامل یک عرشه چوبی ۶۵۰۰ فوت مربعی است که با گلها، تاکها و گیاهان زینتی پوشیده شده است. در کنار آن ۳۰۰۰ فوت مربع بام سبز سدوم قرار دارد که با گیاهان مقاوم به خشکی پوشانده شده است. یک گلخانه ۴۰ فوتی برای نگهداری گیاهان گرمسیری در زمستان و پرورش بذرهای فصلی مورد استفاده قرار میگیرد و علاوه بر تولید گیاهان خوراکی و دارویی، بهعنوان محلی برای رویدادهای فرهنگی، جلسات هنری و فعالیتهای آموزشی عمل میکند. این پروژه نمونهای از تلفیق هنر، فرهنگ و کشاورزی پایدار در محیط شهری است. به این ترتیب، تورنتو با ترکیب پروژههای دانشگاهی، فرهنگی و تجاری شبکهای متنوع از مزارع بام ایجاد کرده است که به امنیت غذایی شهر کمک میکنند و نقش آموزشی و اجتماعی پررنگی دارند.
