شهرهایی که تبعیض را پس زدند
شهرهای فراگیر به دنبال آن هستند که همه شهروندان، فارغ از وضعیت اقتصادی، اجتماعی، تواناییهای جسمی، سن، جنس و هر گروهبندی دیگر، بهطور منصفانه به امکانات حیاتی شهری همچون مسکن، حملونقل، آموزش، خدمات بهداشتی، فضاهای سبز و فرصتهای شغلی دسترسی داشته باشند.
Admin1
شهرهای جهان با نابرابریهای آشکار و قابلتوجهی در دسترسی به منابع، خدمات و فرصتها بین محلهها و گروههای اجتماعی مختلف روبهرو هستند. فراگیری مفهومی است که بر توزیع عادلانه و منصفانه منابع، امکانات و خدمات در شهر تأکید دارد و هدف آن کاهش اختلاف دریافت خدمات برای افراد با تواناییهای مختلف از گروههای مختلف جامعه فارغ از وضعیت اقتصادی، اجتماعی، تواناییهای جسمی، سن، جنس و هر گروهبندی دیگر و ترویج توسعه شهری برابر است. گسترش شهرهای فراگیر نهتنها برای برقراری عدالت اجتماعی اهمیت دارد، بلکه به بهبود پایداری کلی شهر، افزایش بهرهوری اقتصادی و ارتقای کیفیت زندگی همه ساکنان کمک میکند.
تحقق هدف فراگیری در شهرها مستلزم توجه و دقت فراوان در فرایندهای برنامهریزی شهری، تصمیمگیریهای دقیق و منسجم در حوزه سیاستگذاری و بررسی عمیق سازوکارهای اقتصادی مرتبط است که بهطور مستقیم بر شکلگیری ساختار فضایی شهرها و نحوه توزیع منابع و امکانات شهری تأثیرگذارند. تنها از طریق طراحی و اجرای راهبردهای جامع و هماهنگ در این زمینههاست که میتوان زمینههای برابری در دسترسی به امکانات شهری را فراهم کرد و نابرابریها را کاهش داد.
شهرهای پیشروی دنیا همچون وین، برلین، ساراگوسا، تورنتو، لندن، دبی، سنگاپور و توکیو در سالهای اخیر اقداماتی عملی، قابل سنجش و با تخصیص بودجه مشخص برای بهبود وضعیت افراد دارای نیازهای ویژه از جمله ناتوانیهای جسمی، حرکتی، بینایی، شنوایی و ذهنی در شهر و حضور گسترده آنها در برنامههای مختلف انجام دادهاند.
وین؛ رهبر جهانی «شهر بدون مانع» در سال ۲۰۲۵
وین، پایتخت اتریش، در سال ۲۰۲۵ به دلیل تلاشهای برجستهاش در زمینه توسعه دسترسی و زندگی مستقل برای افراد دارای معلولیت، جایزه معتبر «جایزه شهر قابل دسترس ۲۰۲۵» را از اتحادیه اروپا دریافت کرد که مهمترین جایزه شهری در این حوزه محسوب میشود. این شهر در سالهای اخیر بودجه و استراتژی گستردهای را تحت عنوان سند بلندمدت «وین فراگیر ۲۰۳۰» تعریف کرده که برنامهای جامع با بیش از ۵۵ اقدام مشخص در زمینههای دسترسی شهری، خدمات اجتماعی، اشتغال، مسکن و مشارکت اجتماعی است. این برنامه با مشارکت مستقیم سازمانهای مدافع حقوق معلولان تدوین و اجرا میشود و بازخورد جامعه هدف در همه مراحل برنامهریزی لحاظ میشود.
وین به فلسفه «گردشگری و زندگی شهری بدون مانع» معتقد است و این دیدگاه در پروژههای شهری ۲۰۲۵ بهوضوح مشاهده میشود. حملونقل عمومی در این شهر بهطور کامل قابل دسترس است؛ بیش از ۹۵ درصد ایستگاههای مترو، اتوبوس و تراموا در وین مجهز به سیستمهای راهنمایی لمسی، وسایل نقلیه با کف پایین و سیستمهای هشدار چندحسی هستند که به افراد با نیازهای مختلف کمک میکند به تنهایی یا با حداقل کمک در شهر حرکت کنند.
محیطهای شهری در وین با نیازهای افراد با تواناییهای مختلف سازگار شدهاند. چراغهای هوشمند با سیگنالهای قابل تنظیم برای افراد کمبینا و کمشنوا، مسیرهای پیادهروی بدون مانع و سیستمهای ناوبری شهری در مناطق مرکزی شهر پیادهسازی شدهاند که تردد این گروه را تسهیل میکنند و در نتیجه حضور آنها در محیطهای کاری، فضاهای عمومی و تفریحی بیشتر میشود.
بخشی از بودجههای اختصاصیافته به برنامه جامع وین فراگیر ۲۰۳۰، برای تسهیل تطبیق مسکن شخصی به استانداردهای بدون مانع و تسهیلات اشتغال حمایتی برای افراد معلول هزینه میشود. این برنامهها موجب میشوند افراد بتوانند در خانه بهصورت مستقلتر زندگی کنند و در بازار کار حضور بیشتری داشته باشند.
آموزش و مشارکت دیجیتال یکی از بخشهای مهم در برنامه جامع وین فراگیر است؛ پروژههای آموزشی برای کارمندان ادارههای عمومی و خصوصی جهت ارتقای فهم موضوع معلولیت و مهارتهای ارتباطی در سطح شهر بودجهریزی شدهاند تا خدمات شهری برای همه ساکنان شهر بدون تبعیض ارائه شوند.
اگرچه اعداد دقیق بودجه وین به صورت عمومی در دسترس نیست (زیرا بخشی از بودجه کل شهرداری در سندهای چندسالانه منتشر میشود) اما این شهر یکی از بالاترین تخصیصهای مالی را در اروپا برای دسترسپذیری و مشارکت افراد دارای معلولیت در برنامههای زیربنایی و اجتماعی دارد و این امر توسط جایزه شهر قابل دسترس اروپای ۲۰۲۵ نیز به رسمیت شناخته شده است. وین با طراحی برنامههای بلندمدت، همکاری با جامعه معلولان و تخصیص بودجه به پروژههای ساختاری (حملونقل، مسکن، خدمات اجتماعی) توانسته است الگوی قابل اقتباسی برای سایر شهرهای بزرگ جهان ارائه کند که به دنبال دستیابی به فراگیری شهری هستند.
ساراگوسا؛ برنامهریزی بر پایه حقوق و شمول اجتماعی
شهر ساراگوسا در اسپانیا تلاشهای بسیار موفقی در راستای دسترسی کامل به حقوق اجتماعی و مشارکت شهروندان دارای معلولیت دارد. این شهر بر خلاف بسیاری از رویکردهای بخشی، روش مبتنی بر «حقوق انسانی و مشارکت کامل در جامعه» را در اولویت قرار داده است. این طرز نگاه منجر به وضع قانونگذاریهای شهری ویژه معلولیت همراه با بودجه مشخص، برنامهریزی هدفمند و جذب مشارکت جامعه مدنی شده است.
رویکرد ساراگوسا با محوریت «قانونگذاری محلی و ارتقای مشارکت اجتماعی» منجر به ایجاد پروژههای متنوع در زمینه حملونقل عمومی، فضاهای عمومی، خدمات دیجیتال و مسکن با بودجه و نظارت مشخص شده است:
حملونقل عمومی قابل دسترس: شبکه تراموای این شهر بهطور کامل بدون پله است و دارای اسکلههای سوار / پیاده با شیب استاندارد و مسیرهای پیادهروی سطحصفر است که دسترسی معلولین را ارتقا و میزان تردد آنها را در شهر افزایش داده است.
فضاهای عمومی و خدمات دیجیتال: پارکها، پیادهراهها، بانکها و اپلیکیشنهای شهری ساراگوسا برای خدمات شهری منطبق با استانداردهای WCAG (استانداردهای دسترسی دیجیتال) پیادهسازی شده است تا کاربران دارای معلولیت بتوانند از آنها استفاده کنند و استقلال بیشتری در زندگی روزمره داشته باشند.
مسکن اجتماعی قابل دسترس: پروژههای مسکن همچون «فلومن» که واحدهای مستقل، قابل دسترس و با امکانات پشتیبانی اجتماعی برای سکونت بلندمدت دارند، با بودجه مشخص در بودجه شهری تصویب شدهاند.
ساراگوسا نهتنها پروژههای فیزیکی، بلکه چهارچوب برنامهریزی، بودجه، اهداف زمانی و شاخصهای سنجش نتایج را در برنامههایش ثبت و منتشر کرده است که برای تحلیلهای آتی قابل استنادتر از اقدامات پراکنده است.
ارزیابی تخصصی: رویکرد حقوقمحور به دسترسی و مشارکت اجتماعی در ساراگوسا موجب شده است برنامهها فراتر از بهبود فضاهای شهری باشند و ساختارهای قانونی مالی را برای تضمین حقوق برابر شهروندان معلول ایجاد کنند.
تورنتو؛ برنامه عملیاتی پنج ساله با چالشها و چشمانداز روشن
شهر تورنتوی کانادا در سال ۲۰۲۵ یک برنامه عملیاتی بسیار جامع به نام «برنامه اقدام فراگیری معلولیت ۲۰۲۵–۲۰۲۹» را تصویب کرد که قرار است طی پنج سال آینده اجرا شود. این برنامه برخلاف پیشنهادهای تکپروژهای، چهارچوبی استراتژیک و سازمانیافته برای شناسایی، حذف و پیشگیری از موانع دسترسی در خدمات شهری، فضاهای عمومی، حمل و نقل، فرایندهای اداری و فرصتهای شغلی ایجاد میکند.
تورنتو در این سند قصد دارد الزامات معلولیت را در بودجههای عملیاتی و سرمایهای شهری ادغام کند، آموزشهای داخلی برای کارمندان دولت برای ارائه خدمات بدون تبعیض افزایش دهد، از امکانات حملونقل و تجهیزات قابل دسترس پشتیبانی کند و درباره پیشرفت شاخصهای دسترسی و اجرای قانون دسترسپذیری انتاریو بهصورت سالانه گزارش تهیه کند.
اگرچه این برنامه اختصاص بودجه مشخص را در سند شهر منتشر نکرده و برای بعضی پروژهها مقادیر دقیق هنوز به تفکیک ارائه نشده است، اما این رویکرد جامع موجب شده است بودجههای شهری در بخش خدمات مستقیم، ساخت فضاهای دسترسپذیر و ابزارهای پشتیبانی مشارکتپذیر در برنامه عملیاتی ۲۰۲۵ لحاظ شوند.
برخلاف وین و ساراگوسا، تورنتو هنوز در مرحله تخصیص دقیق بودجه برای هر پروژه قرار دارد و برنامهها به برنامهریزی کلان و اولویتبندی عملیاتی متمرکز هستند. با این حال، برنامه اقدام فراگیری معلولیت ۲۰۲۵–۲۰۲۹ از نظر ساختار استراتژیک، میزان پوشش موضوعات و تعهد به گزارشدهی سالانه یک مدل حرفهای در سطح شمال آمریکا محسوب میشود.
برلین؛ پیشرو در عدالت فضایی
برلین در توسعه شهری خود، با تمرکز بر عدالت اجتماعی و نیازهای مختلف سبک زندگی، سیاستها و برنامههایی یکپارچه را پیادهسازی میکند که هدف آن ایجاد محیطهای شهری فراگیر، متعادل و عادلانه است. برنامههای توسعه محلهای فراگیر همچون ابتکار «برلین محلههای جدید را توسعه میدهد» یکی از این رویکردهاست. این برنامهها با ایجاد مکانیزمهای مشارکت در برنامهریزی، شوراهای محلی و انجمنهای مردمی، به کاهش نابرابری در دسترسی به منابع شهری و افزایش مشارکت ساکنان در تصمیمگیریهای شهری کمک میکنند تا توزیع عادلانه منابع و نمایندگی بهتر مردم محقق شود.
در این شهر تأکید ویژهای بر مسکن اجتماعی و تأمین مسکن مقرونبهصرفه وجود دارد. برلین سیاستهایی دارد که مطابق آن حداقل ۳۰ درصد از ساختوسازهای جدید باید به مسکنهای اجتماعی اختصاص داده شود. این سیاست منجر به حضور ترکیبی متنوع از ساکنان با سطوح درآمدی مختلف میشود و از جابهجایی اجباری افراد به دلیل گران شدن محلهها جلوگیری میکند. برلین هدفگذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۰، ۲۰۰ هزار واحد مسکونی جدید بسازد که این واحدها در محلههایی با تنوع اجتماعی، فضای سبز، حملونقل عمومی و زیرساختهای مناسب برای افراد با ناتوانیهای جسمی قرار دارند تا کیفیت زندگی رفاهی گروههای مختلف ارتقا پیدا کند.
برنامهریزی شهری یکپارچه بخش دیگری از سیاستهای این شهر است. برلین در طرحهای توسعه شهری از سطح شهر به عنوان یک کل حمایت میکند. این برنامهها استفاده از زمین، زیرساختها و نیازهای اجتماعی را هماهنگ میکند تا رشد متعادل و به نفع عموم مردم شکل گیرد. حلوفصل زودهنگام تعارضات مربوط به زمین و منابع به دستیابی به نتایج عادلانه کمک میکند.
برلین برای مشارکت اجتماعی نیز اهمیت زیادی قائل است. گروههای مختلف با نیازهای ویژه در جلسات برنامهریزی دخیل میشوند تا اهداف گوناگون سنجیده شود و برنامهای فراگیر شکل گیرد. این شهر سیستمهای گسترده حمایت اجتماعی دارد که برای کاهش تبعیض، فقر و حاشیهنشینی تلاش میکنند و به ایجاد محلههایی پایدار و مسئول اجتماعی کمک میکنند.
از سوی دیگر، برلین عدالت زیستمحیطی را در برنامههای خود لحاظ کرده است؛ پروژههای پارکها و فضای سبز شهری نیز طوری طراحی شدهاند که همه گروههای جامعه بهویژه افرادی که از معلولیت و ناتوانیهای جسمی رنج میبرند، بتوانند از مزایای آنها بهرهمند شوند و عدالت اجتماعی در بهرهبرداری از محیط زیست رعایت شود. طراحی فراگیر با توجه به نیازهای تفریحی و اجتماعی متنوع همچون زمینهای بازی، مکانهای عمومی، فضاهای ورزشی، باغبانی شهری و مناطق طبیعی در پروژههایی همچون «پارکهای گلیزدریک» و «شونبرگر سودگلنده» دیده میشود؛ این پارکها برای گروههای مختلف به گونهای طراحی شدهاند که نابرابریها در دسترسی به طبیعت کاهش پیدا کند.
