شهرهای جهان در مسیر فراگیری و مشارکت اجتماعی توان‌خواهان

بسیاری از شهرهای جهان با موانع متعدد در دسترسی‌پذیری شهری، آموزشی و مشارکت اجتماعی روبه‌رو هستند. از محدودیت‌های زیرساختی و کمبود خدمات تخصصی تا چالش‌های فرهنگی و اقتصادی، ضعف در توسعه شهری فراگیر یکی از مهم‌ترین عواملی است که مشارکت کامل معلولان را محدود کرده است. با این وجود، سال ۲۰۲۵ شاهد نقطه عطف‌های قابل‌توجه متعددی بوده است: دولت‌ها، سازمان‌های منطقه‌ای و سازمان‌های جامعه مدنی به شکل همکاری‌های چندجانبه، برنامه‌های نوآورانه و رویدادهای منطقه‌ای و فراقاره‌ای نقش‌آفرینی کرده‌اند تا سدها را در مسیر مشارکت و شمول اجتماعی بشکنند.

سازمان‌های غیرانتفاعی، احزاب معلولان و شبکه‌های شهروندی با اداره‌های محلی و شرکای بین‌المللی همکاری می‌کنند تا تغییرات ملموسی در سطح شهر اجرا شود. این همکاری‌ها به‌ویژه در برنامه‌های آموزشی، دسترسی دیجیتال، حمل‌ونقل و مشارکت سیاسی قابل مشاهده هستند. تلاش‌های منطقه‌ای و قاره‌ای مثل کنفرانس‌ها یا اکسپوها به‌عنوان سکویی برای تبادل تجربیات و فناوری‌های نوظهور عمل می‌کنند و به‌نوعی تمرکز جدیدی بر «فناوری‌های دسترسی‌پذیر»، طراحی اجتماعی و شمول دیجیتال ایجاد کرده‌اند.

توسعه دسترسی فراگیر در شهر جهانی دبی؛ امارات متحده عربی

شهر دبی یکی از پیشروترین شهرهای خاورمیانه در زمینه افزایش دسترسی و مشارکت افراد دارای معلولیت است. اقدامات ساختاری و رویدادهای تخصصی در سال‌های اخیر نشان‌دهنده تمرکز این شهر بر خلق محیط شهری فراگیر است. اکسپو

در سال ۲۰۲۵، دبی میزبان رویداد بزرگی به نام AccessAbilities Expo ۲۰۲۵ بود که در آن جدیدترین فناوری‌ها، خدمات و راه‌حل‌های دسترسی برای افراد دارای معلولیت به نمایش درآمد. این رویداد سه‌روزه جمعی از متخصصین، شرکت‌های فناوری، سازمان‌های مدنی و کاربران نهایی را گرد هم آورد تا نوآوری‌های کاربردی در حوزه دسترسی و مشارکت اجتماعی را معرفی کنند.

امارات زیرساخت قانونی و برنامه‌ریزی مدونی برای بهبود زندگی افراد دارای معلولیت دارد. این کشور در سال‌های اخیر قوانین ملی برای حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت وضع کرده است که بر دسترسی شهری، خدمات شهری، فرصت‌های شغلی و برنامه‌های آموزشی و توانبخشی تأکید دارند؛ اعلام رسمی دولت در اسناد پیشین حاکی است که حدود ۳۰ درصد از بودجه حمایتی ملی برای این منظور هزینه می‌شود.

فرودگاه بین‌المللی دبی بیش از ۵۲۰ حلقه شنوایی با هدف ارتقای دسترسی مسافران با مشکلات شنوایی، از جمله کاربران سمعک و کاشت حلزون نصب کرده و با این اقدام به دسترس‌پذیرترین و جامع‌ترین فرودگاه جهان تبدیل شده است. حلقه‌های شنوایی در موقعیت‌های کلیدی فرودگاه از جمله کانترهای پذیرش، میزهای کنترل گذرنامه، دروازه‌های سوار شدن و میزهای اطلاعات نصب شده‌اند و با فعال کردن حالت «T» (تلکویل) در دستگاه شنیداری، کاربران به‌صورت خودکار به حلقه متصل می‌شوند و نیازی به جفت‌سازی یا تجهیزات اضافی ندارد.

دبی به منظور بهینه‌سازی حمل‌ونقل شهری و فضاهای عمومی برای افراد دارای معلولیت حرکتی رمپ‌های دسترسی در ایستگاه‌های مترو، ترمینال‌های اتوبوس و سایر نقاط حمل‌ونقل عمومی نصب کرده است که به این افراد امکان می‌دهد بدون نیاز به کمک دیگران، به سادگی و ایمن از وسایل نقلیه استفاده کنند. تمام ورودی‌ها و خروجی‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که با استانداردهای بین‌المللی سازگار باشند. مسیرهای پیاده‌روی عمومی و خیابان‌های اصلی با سطوح صاف و بدون مانع، کفپوش‌های ضد لغزش و پهنای مناسب طراحی شده‌اند و امکان تردد راحت‌تر برای افراد با صندلی چرخدار یا عصا فراهم شده است.

از سوی دیگر، برای تسهیل جهت‌یابی و افزایش استقلال حرکتی افراد دارای معلولیت، دبی علائم قابل لمس و برجسته را در ایستگاه‌ها و فضای شهری نصب کرده است. این علائم شامل نقشه‌ها و اطلاعات به زبان بریل، سطح‌های خط‌دار روی زمین و نقاط لمسی برای اطلاع‌رسانی است که راندمان استفاده افراد با نیازهای ویژه از فضاهای عمومی را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است، همچنین نصب سیستم‌های صوتی اعلام ایستگاه‌ها و هشدارهای حرکتی در پیاده‌راه‌ها، به بهبود تجربه تردد این گروه کمک شایانی کرده است. این اقدامات بخشی از برنامه جامع دبی برای تبدیل شدن به شهری هوشمند و فراگیر است که در آن همه شهروندان، بدون هیچ مانعی، بتوانند به خدمات و امکانات شهری دسترسی داشته باشند. دبی از ترکیب برنامه‌های فرهنگی، نمایشگاهی و قانونی برای ترویج رویکرد فراگیر استفاده می‌کند. حضور رویدادهای منطقه‌ای و سیاست‌های حمایتی کلان نشان‌دهنده اولویت‌گذاری منابع برای معلولیت در سطح شهری و ملی است.

شهر فراگیر آدیس آبابا؛ اتیوپی

آدیس آبابا، پایتخت اتیوپی، در سال ۲۰۲۵ به‌عنوان یکی از نخستین شهرهای آفریقایی در اجرای طرح «شهر فراگیر» برای معلولان انتخاب شد. این پروژه که با همکاری مرکز نوآوری جهانی معلولین (GDI Hub)، دفتر توسعه مشترک بریتانیا و مرکز شهرهای تاب‌آور و فراگیر طراحی شده، هدفش تبدیل شهر به نمونه عملی محیط شهری فراگیر است که در آن طراحی شهری، خدمات و زیرساخت‌ها به‌طور مستقیم نیازهای معلولان را پوشش دهند.

این طرح که بر اساس تجربیات و استانداردهای جهانی طراحی فراگیر شکل گرفته، پلی میان مطالعات تحقیقاتی چندساله و اجرای واقعی در یک بستر شهری آفریقایی است. تیم پروژه با بخش‌های مختلف شهری از جمله برنامه‌ریزان، سازمان‌های معلولان (OPDs)، سازمان‌های توسعه و دانشگاه‌ها مشارکت می‌کند تا اولویت‌های عملیاتی قابل اندازه‌گیری تعیین شود، از جمله اصلاح فضاهای عمومی، بهبود مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، ارتقای سطح خدمات شهری و توسعه فضاهای یادگیری و مشارکت.

این پروژه بخشی از یک سرمایه‌گذاری بزرگ‌تر برای تغییرات ساختاری با مشارکت سازمان‌های بین‌المللی است که تا نیمه ۲۰۲۶ ادامه دارد و پیش‌بینی می‌شود نتایج آن در گزارش‌های آتی منتشر شود. تحلیل این رویکرد نشان می‌دهد که آدیس آبابا نه‌فقط بر بهبود فیزیکی محیط شهری تمرکز دارد، بلکه تلاش می‌کند شمول اجتماعی را به معیار اصلی توسعه شهری تبدیل کند به ویژه در شرایطی که توسعه سریع شهری و رشد جمعیت هم‌زمان با ناتوازنی در خدمات اجتماعی بوده است.

برنامه‌های ملی و کنفرانس‌های فراگیر ژوهانسبورگ و آفریقای جنوبی

کشور آفریقای جنوبی و به‌ویژه مرکز اقتصادی ژوهانسبورگ در سال ۲۰۲۵ صحنه تحولات مهمی در زمینه شمول معلولان بوده است، اگرچه این تلاش‌ها بیشتر در قالب کنفرانس‌ها و برنامه‌های کشوری با مشارکت شهرها به اجرا درآمده‌اند. نمونه بارز این رویداد، کنفرانس Disability-۲۰ در نوامبر ۲۰۲۵ است که در ژوهانسبورگ برگزار شد و هدفش تقویت برنامه‌های شمول معلولان در سیاست‌های ملی و بین‌المللی بود.

این کنفرانس نتیجه چندین ماه گفت‌وگو و پیش‌نویس سیاست‌ها بوده که از سوی دولت، سازمان‌های معلولان و سازمان‌های مدنی طراحی شده است. محورهای بحث شامل مشارکت اقتصادی، عدالت اجتماعی، توسعه عملکردهای شهری و ایجاد نقشه راهی برای اقدامات هماهنگ در سطح شهر و کشور بود.

افزون بر این، آفریقای جنوبی برنامه‌های حمایتی دیگری در سال ۲۰۲۵ راه‌اندازی کرد از جمله برنامه فناوری و نوآوری معلولیت که حدود ۲۸.۶ میلیون راند سرمایه‌گذاری در حوزه نوآوری‌های مرتبط با معلولان داشته است. این بودجه بخشی از همکاری با بنیاد SAB و سازمان‌های شریک است که هدفش توسعه فناوری‌های دسترسی‌پذیر و مرکز تست محصولات توان‌افزا در سطح ملی است. ژوهانسبورگ و دیگر بخش‌های آفریقای جنوبی اگرچه کمتر به پروژه‌های فیزیکی ملموس شهری تمرکز دارند، روی توسعه منابع انسانی، فناوری، آموزش و مشارکت مدنی سرمایه‌گذاری می‌کنند تا محرک‌های نهادی و سیاست عمومی فراهم شود که در بلندمدت به بهبود دسترسی و فرصت‌های اجتماعی برای معلولان بینجامد.

تمرکز بر شمول دیجیتال و تکنولوژی در لوساکا؛ زامبیا

لوساکا، پایتخت زامبیا، در سال ۲۰۲۵ صحنه یکی از مهم‌ترین اجلاس‌های قاره‌ای برای گسترش شمول دیجیتال معلولان بود که هدفش تقویت دسترسی دیجیتال، فناوری‌های توان‌افزا و ایجاد چهارچوب‌های سیاست‌محور برای گنجاندن معلولان در فرایند دیجیتالی شدن خدمات شهری و اقتصادی بود.

این اجلاس چند روزه با حضور دولت‌ها، بخش خصوصی، جامعه مدنی و متخصصان فناوری برگزار شد و اعلام داشت: برای رسیدن به فراگیری واقعی باید دسترسی، پشتیبانی فنی، مقرون‌به‌صرفگی و سیاست‌های اجرایی با هم ترکیب شوند و چهارچوب‌های قانونی و نهادی جدید ایجاد شود. ایفای نقش لوساکا به عنوان پایتخت یک حرکت نوآورانه قاره‌ای برای دیجیتال‌سازی خدمات و حمایت فناوری معلولان، نشان‌دهنده تغییر مهم در رویکردهای برنامه‌ریزی شهری آفریقا است که علاوه بر اصلاح فضاهای فیزیکی، به رفع موانع مشارکت در عصر دیجیتال می‌پردازد.

اقدامات ساختاری و جوایز دسترسی در امان؛ اردن

در اردن اقدامات قابل توجهی برای بهبود دسترسی افراد دارای معلولیت شروع شده است، به‌ویژه در شهر امان که مرکزیت تصمیم‌گیری را دارد. در سامیت جهانی معلولیت ۲۰۲۵ که در اردن برگزار شد، برنامه‌هایی معرفی شد که به ترویج طراحی فراگیر ساختمان‌ها، گردشگری و خدمات عمومی کمک می‌کند و شامل اهدای «جایزه ساختمان‌های دسترس‌پذیر» برای ساختمان‌هایی است که استانداردهای دسترسی را رعایت کرده‌اند. معیارهای این جایزه شامل نصب رمپ‌ها، دسترسی آسان به آسانسورها، سرویس‌های بهداشتی مناسب، مسیرهای قابل لمس و دسترسی آسان به خدمات دیجیتال است.

تعیین این جوایز ملی و برنامه‌های ساختاری بخشی از استراتژی گسترده‌تر دولت و شورای عالی حقوق معلولان اردن برای تشویق بخش‌های عمومی و خصوصی به تطبیق استانداردهای دسترسی است. این جایزه نقش مهمی در تحریک تقاضا و افزایش انگیزه بخش‌های مختلف جامعه برای رعایت استانداردهای دسترسی ایفا می‌کند و موجب ترویج رقابت سالم بین سازندگان و مدیران ساختمان‌ها شده است.

علاوه بر این، اردن با همکاری سازمان‌های بین‌المللی و شرکای منطقه‌ای در حال اجرای برنامه‌های آموزشی و افزایش آگاهی است تا دانش فنی و معیارهای بین‌المللی در زمینه دسترسی فراگیر به طور گسترده‌تری منتقل شود. این همکاری‌ها موجب بهبود اهداف و تعیین شاخص‌های عملکرد دقیق‌تر برای دسترسی شهری می‌شود و تضمین می‌کند که سیاست‌ها مبتنی بر تجارب جهانی و فناوری‌های نوین به روز شوند.

در کنار فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی، شهرداری‌های محلی و بخش خصوصی تشویق می‌شوند تا ساخت‌وسازها و خدمات خود را با استانداردهای بین‌المللی همچون WCAG برای خدمات دیجیتال و ADA برای فضای فیزیکی منطبق کنند. این مدل ترکیبی از حمایت قانونی، استانداردسازی و تحریک تقاضا، مسیر پایداری را برای توسعه محیط‌های شهری فراگیر و قابل دسترس در امان ترسیم می‌کند که می‌تواند در بلندمدت به بهبود مستمر کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت منجر شود.