پل ورسک؛ شاهکار مهندسی ۹۰ ساله و افسانه‌ای که سندی ندارد
ادمین 6
پل ورسک، یکی از شناخته‌شده‌ترین سازه‌های راه‌آهن ایران، نزدیک به ۹۰ سال است که در دل رشته‌کوه‌های البرز پابرجا مانده و قطارهای بسیاری از روی آن عبور می‌کنند؛ پلی که ساخت آن حاصل همکاری مهندسان و شرکت‌های بین‌المللی بود و داستان‌های زیادی، از جمله روایت مشهور ایستادن مهندس و خانواده‌اش زیر پل هنگام عبور نخستین قطار، درباره آن شکل گرفته است.
آغاز ساخت و نقش مهندسان خارجی
عملیات ساخت پل ورسک از آبان ۱۳۱۳ آغاز شد و این سازه در نیمه نخست اردیبهشت ۱۳۱۵، با حضور رضاشاه به بهره‌برداری رسید. طراحی و نظارت کلی پروژه راه‌آهن شمال بر عهده شرکت دانمارکی کامپساکس بود و اجرای فیزیکی پل را شرکت ایتالیایی پیزاگالی انجام داد.
در این پروژه، مهندسانی از کشورهای مختلف مشارکت داشتند. لادیسلاو لاوسویچ، مهندس اتریشی، از چهره‌های اصلی طراحی و نظارت بر ساخت پل بود؛ چزار دلانی مسئولیت اجرایی عملیات را بر عهده داشت و هانس اتو ناتر، مهندس سوئیسی، در محاسبات و طراحی فنی نقش داشت. والتر آگنر، دیگر مهندس اتریشی مرتبط با پروژه راه‌آهن شمال، نیز در روایت‌های تاریخی این طرح نام برده شده است.
بنابراین، برخلاف برخی روایت‌ها، ساخت پل ورسک را نمی‌توان به یک فرد نسبت داد؛ این سازه نتیجه همکاری مهندسان، کارگران و شرکت‌های مختلف در شرایط دشوار کوهستانی بود.
پل چگونه ساخته شد؟
دره‌ای که پل ورسک از فراز آن عبور می‌کند، حدود ۱۱۰ متر عمق دارد. ساخت سازه در دورانی انجام شد که ابزارهای مهندسی و امکانات کارگاهی به فناوری‌های ساده‌تری مانند دینامیت و دریل‌های دستی محدود بود.
پل ورسک برخلاف ظاهرش، تماماً آجری نیست. آجرها نمای بیرونی آن را تشکیل می‌دهند و بخش باربر سازه با استفاده از مصالح بنایی و ملات ساخته شده است. قوس اصلی پل حدود ۶۶ متر دهانه دارد و در ساخت آن از آرماتور و اسکلت فلزی استفاده نشده است.
ساخت پل نیز بدون حادثه نبود. سیل تابستان ۱۳۱۳ و زلزله پنجم اسفند همان سال، تلفات و خساراتی به بار آوردند و بر روند اجرای پروژه تأثیر گذاشتند. هزینه ساخت پل حدود ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال برآورد شده بود.
ماجرای ایستادن مهندس زیر پل؛ واقعیت یا افسانه؟
یکی از مشهورترین داستان‌های مربوط به پل ورسک می‌گوید رضاشاه از مهندس مسئول خواسته بود هنگام عبور نخستین قطار، همراه همسر و فرزندانش زیر پل بایستد تا استحکام سازه اثبات شود.
با این حال، این روایت پشتوانه تاریخی معتبر و شناخته‌شده‌ای ندارد. گزارش‌های مربوط به مراسم افتتاح پل در روزنامه‌های آن زمان، از جمله روزنامه اطلاعات، چنین دستوری را ثبت نکرده‌اند. در روایت‌های مرتبط با خاطرات چزار دلانی نیز مدرک معتبری برای تأیید این ماجرا ارائه نشده است.
احتمال داده می‌شود این داستان از افسانه‌های قدیمی‌تر درباره سازندگان پل در روم باستان الهام گرفته باشد؛ روایت‌هایی که در آن‌ها مهندسان برای اثبات استحکام سازه، زیر پل می‌ایستادند. ظاهر باریک و ظریف پل ورسک از پایین دره نیز ممکن است به باورپذیر شدن این داستان کمک کرده باشد.
راز استحکام پل ورسک پس از ۹۰ سال
پل ورسک از پایین دره بسیار باریک به نظر می‌رسد، اما ظاهر آن تصویر کاملی از ابعاد و استحکام سازه ارائه نمی‌دهد. عرض قوس اصلی در پایه‌ها حدود ۶ متر است و به سمت مرکز به حدود ۴٫۴ متر می‌رسد؛ طراحی‌ای که در کنار کاهش وزن سازه، به شکل‌گیری نمای خاص پل کمک کرده است.
مهندسان شرکت کامپساکس در زمان عقد قرارداد، عمر بیش از ۷۰ سال را برای راه‌آهن و پل پیش‌بینی کرده بودند؛ دوره‌ای که سال‌هاست سپری شده است. با این حال، پل همچنان فعال است و قطارهای مسافربری، باری و دیگر قطارهای عبوری از آن می‌گذرند.
برای پایش وضعیت سازه، از حدود سال ۱۳۹۵ حسگرهایی روی پل نصب شده‌اند تا لرزش‌ها و ارتعاشات ناشی از عبور قطارها ثبت شود. همچنین بازدیدهای تخصصی دوره‌ای انجام می‌شود و بخش‌های فرسوده در صورت نیاز مورد ترمیم قرار می‌گیرند.
پل ورسک امروز، پس از نزدیک به یک قرن، همچنان بخشی فعال از شبکه راه‌آهن ایران است؛ سازه‌ای که اهمیت آن تنها به ظاهر چشمگیرش محدود نمی‌شود و تاریخ ساخت، محاسبات مهندسی و همکاری گروهی از متخصصان، آن را به یکی از نمونه‌های شاخص مهندسی راه‌آهن کشور تبدیل کرده است.
