میکروپلاستیک ها، آلودگی نوظهور در محیط زیست

غیاث ملک حسینی-«خبرجنوب»/امروز جمعه، دوازدهم تیر ماه به عنوان روز جهانی بدون کیسه پلاستیک نام‌گذاری شده و این نام‌گذاری بهانه ای بوده تا به چالش های ناشی از تولید و مصرف این محصول بیشتر توجه شود. در خصوص مضرات به‌کارگیری کیسه‌های پلاستیکی، حرف و حدیث های زیادی مطرح شده؛ اما علی رغم این موضوع، هیچ کس جز جنگ و گرانی و کمبود، زورش به کیسه های پلاستیکی نرسید و زمینه کاهش مصرف آن را فراهم نکرد. در واقع در پیامد جنگ اخیر و آسیب به برخی پتروشیمی‌ها، شاهد کاهش تولید و افزایش قیمت کیسه های پلاستیکی بودیم و همین هم باعث شد تا مصرف این کالا تا حدود کمی کاهش یابد. برخی کارشناسان هم معتقدند که این افزایش قیمت و کاهش مصرف احتمالی کیسه های پلاستیکی می تواند به‌سود محیط زیست باشد؛ اما درستی این ادعا حداقل در کوتاه‌مدت قابل اثبات نیست و زمان زیادی باید بگذرد تا شاهد تاثیر مثبت چنین موضوعاتی باشیم.

برخی آمارها حکایت از آن دارند که سرانه مصرف کیسه های پلاستیکی در کشور ما به ۸ تا ۱۱ کیسه در روز به ازای هر نفر هم رسیده و همین باعث شده تا ایران جزء ۱۰ کشور پرمصرف کیسه‌های پلاستیکی و در پیامد آن وارد کردن بیشترین زباله پلاستیکی به محیط زیست باشد. کارشناسان تاکید دارند که کاهش مصرف پلاستیک تنها یک اقدام زیست‌محیطی نیست، بلکه گامی مهم در جهت حفظ سلامت جامعه و صیانت از منابع طبیعی برای نسل‌های آینده به شمار می‌رود. بارها از تریبون های مختلف اعلام شده که پلاستیک‌ها به دلیل ساختار شیمیایی خاص خود به‌راحتی در طبیعت تجزیه نمی‌شوند و ممکن است صدها سال در محیط باقی بمانند. این موضوع باعث تجمع حجم بالایی از پسماندهای پلاستیکی در خاک، رودخانه‌ها و دریاها شده و پیامدهای زیست‌محیطی قابل توجهی ایجاد کرده است. واقعیت این است که با گذشت زمان، بسیاری از پلاستیک‌ها به ذرات بسیار ریزی به نام میکروپلاستیک تبدیل می‌شوند که می‌توانند وارد منابع آب، مواد غذایی و حتی هوا شوند و در نهایت در معرض مصرف انسان قرار گیرند. این در حالی است که سوزاندن یا دفع غیراصولی پلاستیک‌ها می‌تواند باعث انتشار مواد سمی در محیط شود و سلامت انسان و سایر موجودات زنده را تهدید کند. در هر حال استفاده کمتر از کیسه‌های پلاستیکی، جایگزینی ظروف چندبار مصرف به جای ظروف یکبار مصرف، استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای در خرید روزانه و مدیریت صحیح پسماند از جمله اقداماتی است که هر شهروند می‌تواند برای کاهش مصرف پلاستیک انجام دهد. بررسی آمارها نشان می‌دهد که در کلانشهری مانند شیراز تا پیش از جنگ اخیر و آسیب دیدن پتروشیمی‌ها، روزانه حدود 6تن پلاستیک تنها در میوه و تره‌بارفروشی‌ها مصرف می‌شده، در کنار این موضوع باید فروشگاه های گوشت، مرغ، سوپرمارکت‌ها و نانوایی‌ها را هم لحاظ کرد که باعث می‌شوند حجم مصرف کیسه‌های پلاستیکی در کلانشهری مانند شیراز بسیار بیش از این‌ها باشد.

استفاده بی‌رویه از کیسه‌های پلاستیکی، یکی از چالش‌های مدیریت پسماندهای شهری

در همین ارتباط صمد پناهیان، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری شیراز، با اشاره به اینکه زندگی مدرن باعث تولید بیشتر پسماند شده است، ابراز داشت: این افزایش پسماندها نتیجه ای جز تخریب محیط زیست انسان ها و دیگر جانداران و همچنین ایجاد آلودگی و اختلال در چرخه محیط زیست نداشته است.

وی از پلاستیک ها به عنوان یکی از مهم‌ترین پسماندهای مشکل‌ساز برای انسان و محیط زیست یاد کرد و گفت: از آنجاکه بخش نسبتاً زیادی از پسماندهای تولید شده در شیراز را پلاستیک‌ها تشکیل می دهند تلاش شده با اجرای طرح تفکیک از مبدأ و راه اندازی خطوط پردازش در مقصد، تا حد امکان از دفن پلاستیک ها جلوگیری و در نتیجه تاثیر منفی آنها بر سلامت جامعه کاهش یابد و  در عین حال پلاستیک ها به چرخه بازیافت و استفاده مجدد برگردانده شوند. رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری شیراز، استفاده بی‌رویه از پلاستیک و به‌ویژه کیسه های پلاستیکی را یکی از چالش های مدیریت پسماندهای شهری عنوان کرد و ادامه داد: واقعیت این است که بسیاری از اصناف از جمله سوپرمارکت‌ها، سبزی‌فروشی‌ها، نانوایی‌ها و... به مقدار زیادی از کیسه پلاستیک یک بار مصرف و نایلون استفاده می کنند که به سرعت تبدیل به پسماند می شوند.

به گفته پناهیان، اخیراً قوانین جدیدی در خصوص عدم استفاده از کیسه پلاستیک با ضخامت کمتر از 25 میکرون ابلاغ شده که تولیدکنندگان را مکلف می نماید طی یک برنامه 5 ساله، هر سال 20 درصد از ظرفیت تولیدی خود را با کیسه های سازگار با محیط زیست و زیست تخریب پذیر جایگزین نمایند.

وی با بیان اینکه این کار زمینه مشارکت تولیدکنندگان را در کاهش مصرف پلاستیک فراهم می کند، ادامه داد: در این شرایط مهم‌ترین اقدام برای پیشگیری از مشکلات ناشی از مصرف بی رویه پلاستیک، استفاده کمتر از این محصول به خصوص پلاستیک های یکبار مصرف می باشد.رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری شیراز، نقش شهروندان در کاهش تولید و مصرف پلاستیک را مهم ارزیابی کرد و گفت: آنها می توانند با جایگزین‌کردن كيسه‌هاي پارچه‌اي به جای كيسه‌هاي پلاستيكي، استفاده از سفره‌های پارچه‌ای در نانوايي‌ها، استفاده از زنبیل، کیسه‌های کاغذی و پارچه ای که در گذشته برای خرید مرسوم بودند، در کاهش تولید پسماندهای پلاستیکی سهیم باشند.  پناهیان در ادامه به راه اندازی پویش نه به پلاستیک اشاره  و خاطرنشان کرد: این پویش از سال گذشته در برنامه های آموزش شهروندی قرار گرفته است.

حتا در برف‌های بکر قله اورست و یخ‌های قطبی ردپای میکروپلاستیک‌ها وجود دارد!

هاشم آرام، کارشناس آب، خاک و پسماند اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس نیز طی گفت‌وگویی از میکروپلاستیک‌ها به‌عنوان آلودگی نوظهور در عرصه محیط زیست یاد کرد و گفت: هرچند پلاستیک‌ها با ویژگی‌های شگفت‌انگیز خود، تحولی عظیم در صنعت، پزشکی و زندگی روزمره انسان ها ایجاد کرده‌اند؛ اما روی دیگر سکه این تحول، بروز فاجعه‌های زیست‌محیطی است. به گفته وی، پلاستیک‌ها با عمر تجزیه‌ای طولانی- گاهی تا ۵۰۰ سال- و خرد شدن تدریجی به ذرات ریزتر، نه تنها چهره زمین را آلوده کرده‌اند، بلکه به شکل میکروپلاستیک‌ها (کوچک‌تر از ۵ میلی‌متر) و نانوپلاستیک‌ها، به ژرفای سلول‌ها و خون موجودات زنده نفوذ کرده‌اند.کارشناس آب، خاک و پسماند اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس در ادامه به بیان اثرات نامطلوب این آلودگی نوظهور در محیط زیست پرداخت و گفت: آب‌ها را می‌توان نخستین و بزرگ‌ترین قربانیان پلاستیک ها دانست؛ به‌طوری که سالانه بیش از ۸ میلیون تن زباله پلاستیکی به اقیانوس‌ها ریخته می‌شود. علاوه براین پلاستیک ها و میکروپلاستیک‌ها اثرات مخربی بر خاک دارند و نفوذپذیری خاک را کاهش می دهند و زمینه تبادل اکسیژن با ریشه را قطع می‌نمایند و زهکشی طبیعی را مختل می‌سازند.

آرام از دیگر آسیب‌های نفوذ میکروپلاستیک ها در خاک را ازدست رفتن حاصلخیزی زمین عنوان کرد و ادامه داد: در نتیجه این موضوع، زوال تدریجی خاک‌های کشاورزی و گسترش بیابان‌زایی را شاهد خواهیم بود. وی در خصوص تاثیر میکروپلاستیک ها بر هوا نیز توضیحاتی را ارائه داد و گفت: شاید باورنکردنی باشد، اما هوایی که تنفس می‌کنیم آکنده از پلاستیک است.به گفته این کارشناس محیط زیست، میکروپلاستیک‌های معلق در هوا عمدتاً از الیاف مصنوعی لباس‌ها در هنگام شست‌وشو، گردوغبار ناشی از سایش لاستیک خودروها و ذرات ریز حاصل از تخریب زباله‌های رها شده در طبیعت نشأت می‌گیرند. آرام با بیان اینکه سبک بودن این ذرات باعث می شود باد آنها را به هزاران کیلومتر دورتر حمل کند، اظهار داشت: بررسی ها نشان داده حتا در برف‌های بکر قله اورست و یخ‌های قطبی نیز ردپای میکروپلاستیک ها کشف شده است. به گفته وی، این ذرات نه تنها باعث تحریک مجاری تنفسی و تشدید آسم می‌شوند، بلکه با عبور از سد ریوی، وارد جریان خون شده و به بافت‌های عمیق بدن راه می‌یابند. بدین ترتیب، پلاستیک نه تنها زمین، که هوای پاکیزه را نیز از ما می‌رباید.

کارشناس آب، خاک و پسماند اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس از گیاهان به عنوان دیگر قربانیان پلاستیک ها و میکروپلاستیک ها یاد کرد و گفت: میکروپلاستیک‌ها با چسبیدن به سطح ریشه، روزنه‌های جذب آب و مواد معدنی گیاهان را مسدود می کنند و عملکرد فتوسنتز آنها را تا 30درصد کاهش می‌دهند.

آرام یکی از چالش های هولناک این حوزه را توانایی عبور نانوپلاستیک ها از دیواره سلولی ریشه گیاهان عنوان کرد و ادامه داد: نانوپلاستیک ها از طریق آوندهای چوبی به سمت ساقه، برگ و حتی دانه و میوه صعود می‌کنند و بدین ترتیب، در گندمی که نان روزانه ما از آن پخته می‌شود یا در برنجی که بر سفره ماست، ذرات پلاستیک ها حضور پیدا می‌کنند. وی تاثیر منفی پلاستیک‌ها و میکروپلاستیک ها بر پرندگان، آبزیان و انسان ها را نیز مورد تاکید قرار داد و گفت: کالبدشکافی پرندگان مرده نشان داده که شکم برخی از آن‌ها تا 90 درصد پر از قطعات پلاستیکی بوده است.

این کارشناس محیط زیست از انسان ها به عنوان خالق و قربانی پلاستیک و میکروپلاستیک ها یاد کرد و گفت: اکنون بزرگ‌ترین مصرف‌کننده و قربانی پلاستیک انسان ها هستند. به گفته وی، میکروپلاستیک‌ها از چهار راه اصلی وارد بدن ما می‌شوند که شامل غذاها (به ویژه آبزیان و نمک دریا)، آب آشامیدنی (بطری و شیر)، هوا (تنفس) و حتی محصولات آرایشی و بهداشتی می باشند.

تنها 9 درصد پلاستیک‌های جهان بازیافت می‌شود

آرام در پایان سخنان خود با اشاره به اینکه تحقیقات پزشکی نشان داده ذرات پلاستیک در خون انسان، بافت ریه، کبد، کلیه و حتی جفت جنین و شیر مادر یافت شده‌است، گفت: پلاستیک‌ها اگرچه خدمات بزرگی به بشریت کرده‌اند، اما هزینه‌های زیست‌محیطی و سلامتی آن‌ها چنان گزاف شده که دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت. به گفته وی، راهکار برون‌رفت از این بحران، تکیه صرف بر بازیافت نیست؛ چرا که تنها 9 درصد پلاستیک‌های جهان بازیافت می‌شوند. آنچه ضروری است، کاهش بی‌رویه مصرف پلاستیک‌های یکبارمصرف، جایگزینی با زیست‌مواد تجدیدپذیر و تغییر سبک زندگی از مصرف‌گرایی به پایدارگرایی است.